หลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อม พระเกจิผู้เรืองวิชาแห่งลุ่มน้ำแม่กลอง
หลวงพ่อคง ธมฺมโชโต หรือที่ชาวบ้านเรียกกันด้วยความเคารพว่า “พระอุปัชฌาย์คง” อดีตเจ้าอาวาสวัดบางกะพ้อม อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม เป็นพระเกจิอาจารย์สำคัญแห่งลุ่มน้ำแม่กลอง ผู้มีชื่อเสียงทั้งด้านพระธรรมวินัย วิปัสสนากรรมฐาน วิชาอาคม การแพทย์แผนโบราณ และงานช่างฝีมือ
ในช่วงสงครามอินโดจีนต่อเนื่องถึงสงครามโลกครั้งที่ 2 ชื่อของท่านได้รับการกล่าวถึงร่วมกับพระเกจิชื่อดังแห่งยุคในนาม “จาด–จง–คง–อี๋” ได้แก่ หลวงพ่อจาด วัดบางกระเบา หลวงพ่อจง วัดหน้าต่างนอก หลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อม และหลวงพ่ออี๋ วัดสัตหีบ
วัตถุมงคลของหลวงพ่อคง โดยเฉพาะเหรียญรูปเหมือนรุ่นแรก พ.ศ. 2484 ตะกรุด ลูกอม และเหรียญหล่อโบราณ ยังคงได้รับความนิยมในวงการพระเครื่อง แต่สิ่งที่ทำให้ท่านได้รับความเคารพมาจนถึงปัจจุบัน มิได้มีเพียงเรื่องวัตถุมงคล หากยังรวมถึงความเคร่งครัดในพระธรรมวินัย ความเมตตา และคุณูปการที่ท่านมีต่อวัดและชุมชนเมืองแม่กลอง
ชาติกำเนิดของหลวงพ่อคง
หลวงพ่อคงมีนามเดิมว่า “คง จันทร์ประเสริฐ” เกิดเมื่อวันอาทิตย์ที่ 3 เมษายน พ.ศ. 2407 ณ บ้านบางสำโรง บริเวณที่ปัจจุบันอยู่ในเขตตำบลโรงหีบ อำเภอบางคนที จังหวัดสมุทรสงคราม เป็นบุตรของนายเกตุและนางทองอยู่ จันทร์ประเสริฐ
ครอบครัวของท่านเป็นชาวลุ่มน้ำแม่กลอง ซึ่งในสมัยนั้นผู้คนส่วนใหญ่อาศัยอยู่ตามริมคลอง ประกอบอาชีพทำสวน ค้าขายและใช้เรือเป็นพาหนะสำคัญ ชีวิตของผู้คนผูกพันกับวัดและพระพุทธศาสนาอย่างใกล้ชิด เด็กชายในท้องถิ่นมักได้รับการศึกษาเบื้องต้นจากพระภายในวัด
เมื่อหลวงพ่อคงมีอายุประมาณ 12 ปี โยมบิดามารดาได้นำท่านไปบรรพชาเป็นสามเณร ณ วัดเหมืองใหม่ เพื่อศึกษาหนังสือไทย อักษรขอม พระธรรมวินัย และแบบแผนการปฏิบัติของพระสงฆ์
เมื่อมีอายุประมาณ 19 ปี ท่านลาสิกขาออกมาช่วยครอบครัวประกอบอาชีพอยู่ระยะหนึ่ง แต่ด้วยพื้นฐานจิตใจที่ผูกพันกับพระพุทธศาสนา เมื่อมีอายุครบอุปสมบท ท่านจึงกลับเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์อีกครั้งและครองสมณเพศจนตลอดชีวิต
การอุปสมบทและฉายา “ธมฺมโชโต”
หลวงพ่อคงอุปสมบท ณ พัทธสีมาวัดเหมืองใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2427 โดยมีพระอาจารย์ด้วงเป็นพระอุปัชฌาย์ พระอธิการจุ้ย วัดบางเกาะเทพศักดิ์ เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระอธิการทิม วัดเหมืองใหม่ เป็นพระอนุสาวนาจารย์
หลังอุปสมบทได้รับฉายาว่า “ธมฺมโชโต” ซึ่งมีความหมายว่า “ผู้รุ่งเรืองด้วยธรรม” จากนั้นท่านได้จำพรรษาและศึกษาพระธรรมอยู่ที่วัดเหมืองใหม่ โดยคอยอุปัฏฐากครูบาอาจารย์และฝึกฝนตนเองอย่างจริงจัง
หลวงพ่อคงมีความสนใจในการศึกษาทั้งพระปริยัติธรรมและการปฏิบัติกรรมฐาน มีประวัติว่าท่านศึกษาคัมภีร์มูลกัจจายน์ ซึ่งเป็นตำราไวยากรณ์บาลีโบราณอยู่เป็นเวลาหลายปี จนสามารถอ่านและแปลคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาได้อย่างคล่องแคล่ว
นอกจากความรู้ด้านภาษาไทย ภาษาบาลีและอักษรขอมแล้ว ท่านยังมีความสามารถด้านงานช่าง การปั้นพระพุทธรูป การเขียนอักขระ การแพทย์แผนโบราณ และการใช้สมุนไพรรักษาโรค ความรู้เหล่านี้ทำให้ท่านสามารถช่วยเหลือทั้งพระภิกษุสามเณรและประชาชนในท้องถิ่นได้เป็นอย่างมาก
การศึกษาวิปัสสนากรรมฐานและวิทยาคม
ประวัติในสายวงการพระเครื่องกล่าวว่า หลวงพ่อคงเป็นผู้ใฝ่เรียนรู้และเดินทางไปศึกษาวิชาจากพระเกจิอาจารย์หลายรูปในลุ่มน้ำแม่กลองและพื้นที่ใกล้เคียง วิชาที่ท่านศึกษาครอบคลุมทั้งสมถกรรมฐาน วิปัสสนากรรมฐาน การลงอักขระ การลบผง การสร้างตะกรุด การทำน้ำมนต์ การแพทย์แผนโบราณ และการสร้างเครื่องรางตามตำรับโบราณ
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ท่านให้ความสำคัญเหนือวิชาอาคมคือการรักษาศีลและการฝึกจิต เพราะท่านถือว่าผู้ที่จะศึกษาวิชาใดก็ตามต้องมีจิตใจมั่นคง มีสัจจะ และไม่ใช้ความรู้ไปในทางที่เบียดเบียนผู้อื่น
หลวงพ่อคงจึงเป็นที่รู้จักในฐานะพระผู้มีความรู้กว้างขวาง แต่ไม่โอ้อวดตนเอง ท่านใช้ความรู้เพื่อสงเคราะห์ผู้เจ็บป่วย ให้กำลังใจผู้ประสบความเดือดร้อน และสร้างความมั่นคงทางจิตใจแก่ชาวบ้านมากกว่าการแสดงอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์
รับตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดบางกะพ้อม
หลวงพ่อคงจำพรรษาอยู่ที่วัดเหมืองใหม่จนถึง พ.ศ. 2448 เมื่อตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดบางกะพ้อมว่างลง ชาวบ้านในพื้นที่ซึ่งเลื่อมใสในปฏิปทาและความสามารถของท่าน จึงพร้อมใจกันอาราธนาให้มาดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาส
วัดบางกะพ้อมเป็นวัดโบราณ ตั้งอยู่ในตำบลอัมพวา อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม มีประวัติการสร้างย้อนไปถึงสมัยกรุงธนบุรี ภายในวัดมีโบราณสถานและงานศิลปกรรมสำคัญ โดยเฉพาะวิหารพระพุทธบาทสี่รอยและภาพปูนปั้นนูนที่มีรูปแบบเป็นเอกลักษณ์
เมื่อหลวงพ่อคงเข้ารับตำแหน่งเจ้าอาวาส อาคารและเสนาสนะบางส่วนภายในวัดอยู่ในสภาพชำรุด ท่านจึงเริ่มบูรณปฏิสังขรณ์วัดอย่างจริงจัง ด้วยความที่มีความสามารถทางงานช่างและการปั้นพระพุทธรูป ท่านจึงสามารถควบคุมและลงมือทำงานหลายส่วนด้วยตนเอง
ภายใต้การดูแลของหลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อมได้รับการฟื้นฟูจนกลับมาเจริญรุ่งเรือง เป็นทั้งศูนย์กลางทางพระพุทธศาสนาและที่พึ่งของชาวบ้าน ท่านดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสตั้งแต่ พ.ศ. 2448 จนถึง พ.ศ. 2486 รวมระยะเวลาประมาณ 38 ปี
งานปกครองคณะสงฆ์และการเป็นพระอุปัชฌาย์
ด้วยความเคร่งครัดในพระธรรมวินัยและความสามารถในการบริหารวัด หลวงพ่อคงได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าคณะตำบลบางกะพ้อม และใน พ.ศ. 2464 ได้รับแต่งตั้งเป็นพระอุปัชฌาย์ มีหน้าที่ให้การอุปสมบทและอบรมกุลบุตรที่จะเข้าสู่พระพุทธศาสนา
นับแต่นั้น ผู้คนจึงนิยมเรียกท่านว่า “พระอุปัชฌาย์คง” ท่านให้ความสำคัญกับการอบรมพระภิกษุสามเณรให้รู้จักพระธรรมวินัย มีความรับผิดชอบ และประพฤติตนให้เป็นที่พึ่งของชุมชน
ศิษย์สายสำคัญที่ได้รับการกล่าวถึงคือหลวงพ่อแช่ม โสฬส แห่งวัดจุฬามณี ซึ่งต่อมาได้ถ่ายทอดวิชาและแนวทางปฏิบัติไปยังหลวงพ่อเนื่อง วัดจุฬามณี ทำให้สายวิชาของหลวงพ่อคงยังคงสืบทอดอยู่ในลุ่มน้ำแม่กลองมาจนถึงยุคหลัง
ปฏิปทาและความสามารถทางงานช่าง
หลวงพ่อคงเป็นพระที่มีความขยันและไม่ถือตัว แม้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสและพระอุปัชฌาย์ ท่านยังคงลงมือทำงานก่อสร้าง ปั้นพระ และซ่อมแซมเสนาสนะด้วยตนเอง
มีวัดหลายแห่งในพื้นที่แม่กลองที่เคยนิมนต์ท่านไปช่วยสร้างหรือซ่อมแซมพระพุทธรูป เพราะท่านเข้าใจทั้งรูปทรง สัดส่วน และกรรมวิธีงานปั้นแบบโบราณ ความรู้ทางงานช่างของท่านจึงมิได้เกิดประโยชน์เฉพาะวัดบางกะพ้อม แต่ยังแผ่ไปถึงวัดอื่นในพื้นที่ใกล้เคียงด้วย
ในด้านการดำเนินชีวิต ท่านมีความสมถะ พูดน้อย และรักษาสัจจะ ผู้ที่เดินทางมาพบท่านไม่ว่าจะเป็นชาวบ้าน ข้าราชการ ทหาร หรือผู้มีฐานะ ต่างได้รับการปฏิบัติอย่างเท่าเทียมกัน
“จาด–จง–คง–อี๋” พระเกจิแห่งยุคสงคราม
ช่วงสงครามอินโดจีนและสงครามโลกครั้งที่ 2 เป็นยุคที่ประชาชนและทหารต้องเผชิญกับความไม่แน่นอน วัตถุมงคลจึงมีบทบาทเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจสำหรับผู้ที่ต้องออกไปรบ เดินทางไกล หรือทำงานในพื้นที่เสี่ยงภัย
ชื่อของหลวงพ่อคงได้รับการกล่าวถึงร่วมกับพระเกจิอีกสามรูป ได้แก่
- หลวงพ่อจาด วัดบางกระเบา จังหวัดปราจีนบุรี
- หลวงพ่อจง วัดหน้าต่างนอก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
- หลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อม จังหวัดสมุทรสงคราม
- หลวงพ่ออี๋ วัดสัตหีบ จังหวัดชลบุรี
พระเกจิทั้งสี่เป็นที่รู้จักในคำเรียกว่า “จาด–จง–คง–อี๋” วัตถุมงคลของท่านได้รับความนิยมในด้านแคล้วคลาด คงกระพัน และคุ้มครองภยันตรายตามความเชื่อของผู้บูชา
วัตถุมงคลหลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อม
หลวงพ่อคงสร้างวัตถุมงคลและเครื่องรางไว้หลายประเภท ทั้งเหรียญรูปเหมือน เหรียญหล่อ ตะกรุด ลูกอม เสื้อยันต์และผ้ายันต์ ส่วนใหญ่สร้างเพื่อแจกแก่ศิษยานุศิษย์ ผู้ร่วมทำบุญ และผู้ที่ต้องเดินทางไปปฏิบัติหน้าที่ในช่วงสงคราม
เหรียญรูปเหมือนรุ่นแรก พ.ศ. 2484
เหรียญรูปเหมือนรุ่นแรกของหลวงพ่อคงสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2484 ในโอกาสที่ท่านมีอายุครบ 77 ปี โดย พันเอกพระยาศรีสุรสงคราม หรือเปลื้อง ดิลกโยธิน เป็นผู้ขออนุญาตจัดสร้างเพื่อบูชาพระคุณของหลวงพ่อ
มีประวัติว่าผู้สร้างนำชนวนโลหะจากพิธีหล่อพระที่วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามเมื่อ พ.ศ. 2481 มาหลอมผสมกับทองแดง จากนั้นรีดเป็นแผ่นและนิมนต์หลวงพ่อคงลงอักขระและปลุกเสกตลอดไตรมาส
เหรียญสร้างเป็นเนื้อทองแดงรมดำ จำนวนรวมประมาณ 3,000 เหรียญ แบ่งเป็นชนิดขอบหยักหรือขอบสตางค์ประมาณ 200 เหรียญ และชนิดขอบนูนธรรมดาประมาณ 2,800 เหรียญ
ด้านหน้าเป็นรูปเหมือนหลวงพ่อคงครึ่งองค์ มีข้อความว่า “พระอุปัชฌาย์คง วัดบางกะพ้อม ชนมายุ ๗๗ ปี พ.ศ. ๒๔๘๔” ด้านหลังเป็นยันต์ห้าหรือยันต์พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ พร้อมข้อความมงคลว่า “ลาภ ผล พูน ทวี” และข้อความว่า “ศิษย์สร้างบูชาพระคุณของหลวงพ่อ”
เหรียญรุ่นนี้ได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งใน “เบญจภาคีเหรียญคณาจารย์” ของวงการพระเครื่องไทย เป็นเหรียญที่มีจำนวนสร้างไม่มากและได้รับความนิยมสูง จึงมีการทำเลียนแบบออกมาเป็นจำนวนมาก ผู้สะสมควรตรวจสอบพิมพ์ เนื้อโลหะ ขอบเหรียญ และธรรมชาติความเก่าอย่างละเอียด
เหรียญหล่อเทวดาถือหางนกยูง
เหรียญหล่อพิมพ์เทวดาถือหางนกยูง หรือที่บางวงการเรียกว่า “เหรียญอรุณเทพบุตร” เป็นวัตถุมงคลที่มีรูปแบบเฉพาะตัวและแสดงถึงฝีมืองานหล่อโบราณ
ตามคติความเชื่อ หางนกยูงเป็นสัญลักษณ์ของการป้องกันภัยและขจัดสิ่งไม่เป็นมงคล ผู้บูชาจึงนิยมในด้านแคล้วคลาด เมตตามหานิยม และป้องกันภยันตราย
เหรียญหล่อหนุมานแบกพระอัครสาวก
เหรียญหล่อหนุมานแบกพระโมคคัลลาน์และพระสารีบุตร เป็นวัตถุมงคลอีกพิมพ์หนึ่งที่ได้รับการกล่าวถึงมากในสายหลวงพ่อคง รูปแบบของเหรียญผสมผสานคติเรื่องกำลัง ความกล้าหาญ และบารมีของพระอัครสาวก
ผู้สะสมนิยมเหรียญพิมพ์นี้ทั้งในด้านศิลปะและความหายาก ส่วนพุทธคุณตามความเชื่อมักกล่าวถึงด้านคงกระพัน แคล้วคลาด มหาอำนาจ และการผ่านพ้นอุปสรรค
ตะกรุดหลวงพ่อคง
ตะกรุดของหลวงพ่อคงมีหลายรูปแบบและสร้างตามตำรับวิชาที่แตกต่างกัน เช่น ตะกรุดโทน ตะกรุดมหาปราบ และตะกรุดมหาระงับ แต่ละชนิดอาจมีความแตกต่างกันด้านขนาด วัสดุ การลงอักขระ และลักษณะการถักเชือก
ตามความเชื่อของศิษยานุศิษย์ ตะกรุดของท่านโดดเด่นด้านคุ้มครอง แคล้วคลาด คงกระพัน และระงับเหตุร้าย อย่างไรก็ตาม ตะกรุดเป็นวัตถุมงคลที่ตรวจสอบความแท้ได้ยาก เพราะส่วนใหญ่ไม่มีปีสร้างและไม่มีรูปแบบตายตัว จึงต้องอาศัยประวัติการครอบครองและความเชี่ยวชาญในการพิจารณา
ลูกอมและเครื่องรางประเภทผ้า
ลูกอมของหลวงพ่อคงเป็นเครื่องรางขนาดเล็กที่นิยมพกติดตัว มีทั้งชนิดที่สร้างจากผงและวัสดุอื่นตามตำรับโบราณ นอกจากนี้ยังมีเสื้อยันต์ ผ้ายันต์ และเครื่องรางประเภทผ้าที่สร้างขึ้นเพื่อแจกแก่ผู้เดินทางและผู้ปฏิบัติหน้าที่ในพื้นที่อันตราย
ผู้ศรัทธานิยมบูชาลูกอมและผ้ายันต์ของท่านในด้านเมตตามหานิยม แคล้วคลาด และคุ้มครองภัย ทั้งหมดเป็นเรื่องของความเชื่อส่วนบุคคล วัตถุมงคลควรเป็นเครื่องเตือนใจให้ผู้บูชามีสติ รักษาศีล และไม่ดำเนินชีวิตด้วยความประมาท
วาระสุดท้ายของหลวงพ่อคง
แม้เข้าสู่วัยชรา หลวงพ่อคงยังคงทำงานบูรณะวัดและลงมือทำงานช่างด้วยตนเอง มีประวัติว่าก่อนมรณภาพไม่นาน ท่านได้สั่งให้ศิษย์จัดหาไม้สักสำหรับต่อโลงไว้ล่วงหน้า แต่ไม้ยังสดจึงยังไม่ได้ลงมือทำ
วันที่ 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2486 ขณะที่หลวงพ่อคงอยู่บนนั่งร้านเพื่อตกแต่งพระขนงและพระเกตุของพระประธานองค์ใหม่ภายในพระอุโบสถ เมื่อทำงานแล้วเสร็จท่านเกิดอาการหน้ามืดคล้ายจะเป็นลม แต่ยังคงมีสติและประสานมืออยู่ในท่านั่งสมาธิ
เมื่อศิษย์เห็นว่าท่านนั่งสงบนิ่งอยู่นานจึงเข้าไปประคองลงจากนั่งร้าน และพบว่าหลวงพ่อคงได้มรณภาพอย่างสงบแล้ว สิริอายุ 78 ปี
การจากไปของท่านสร้างความเศร้าโศกแก่พระภิกษุสามเณรและประชาชนเมืองแม่กลองเป็นอย่างมาก เพราะท่านดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดบางกะพ้อมมายาวนาน และเป็นทั้งพระอุปัชฌาย์ ครูบาอาจารย์ ช่างฝีมือ และที่พึ่งของชาวบ้าน
มรดกศรัทธาที่หลวงพ่อคงทิ้งไว้
แม้หลวงพ่อคงจะมรณภาพไปนานแล้ว แต่ชื่อเสียงและคุณงามความดีของท่านยังคงอยู่กับวัดบางกะพ้อม ภายในวัดมีรูปหล่อของท่านให้ประชาชนได้กราบสักการะ และมีโบราณสถานสำคัญที่สะท้อนถึงประวัติศาสตร์อันยาวนานของวัด
สายวิชาของท่านยังได้รับการสืบทอดผ่านหลวงพ่อแช่มและหลวงพ่อเนื่อง วัดจุฬามณี ขณะที่เหรียญรูปเหมือนรุ่นแรก ตะกรุด ลูกอม และเหรียญหล่อพิมพ์ต่าง ๆ ยังคงเป็นที่ศึกษาของนักสะสมพระเครื่องทั่วประเทศ
อย่างไรก็ตาม มรดกที่สำคัญที่สุดของหลวงพ่อคงมิใช่ราคาของวัตถุมงคล แต่คือแบบอย่างของพระผู้ใฝ่ศึกษา มีความสามารถรอบด้าน ทำงานด้วยตนเอง และนำความรู้มาใช้เพื่อช่วยเหลือพระพุทธศาสนาและชุมชน
สรุปประวัติหลวงพ่อคง วัดบางกะพ้อม
หลวงพ่อคง ธมฺมโชโต เป็นพระเกจิอาจารย์สำคัญแห่งเมืองแม่กลอง ผู้ได้รับความเคารพทั้งจากพระภิกษุสามเณร ชาวบ้าน ข้าราชการ และทหาร ท่านดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดบางกะพ้อมระหว่าง พ.ศ. 2448–2486 และมีบทบาทสำคัญในการบูรณปฏิสังขรณ์วัดจนกลับมาเจริญรุ่งเรือง
ความเคร่งครัดในพระธรรมวินัย ความรู้ด้านกรรมฐาน การแพทย์แผนโบราณ วิทยาคม และงานช่าง ทำให้ท่านเป็นพระที่มีความสามารถรอบด้าน วัตถุมงคลของท่าน โดยเฉพาะเหรียญรูปเหมือนรุ่นแรก พ.ศ. 2484 ได้รับการยกย่องว่าเป็นหนึ่งในเหรียญพระเกจิสำคัญของประเทศไทย
เหนือสิ่งอื่นใด ชีวิตของหลวงพ่อคงเป็นตัวอย่างของการใช้ความรู้ ความสามารถ และศรัทธาเพื่อประโยชน์ของส่วนรวม คุณงามความดีของท่านจึงยังคงได้รับการกล่าวถึงและเคารพระลึกมาจนถึงปัจจุบัน
หมายเหตุด้านข้อมูล: แหล่งข้อมูลออนไลน์บางแห่งระบุปีเกิดเป็น พ.ศ. 2408 แต่บทความนี้ใช้วันที่ 3 เมษายน พ.ศ. 2407 เพราะสอดคล้องกับวันอาทิตย์ อายุ 77 ปีเมื่อสร้างเหรียญ พ.ศ. 2484 และสิริอายุ 78 ปีเมื่อมรณภาพใน พ.ศ. 2486 มากกว่า ส่วนช่วงดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาส พ.ศ. 2448–2486 และการบูรณะวัดตรวจสอบกับ สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดสมุทรสงคราม รายละเอียดเหรียญรุ่นแรกอ้างอิงประกอบจาก สยามรัฐ และเรื่องวาระสุดท้ายเทียบกับ มติชนสุดสัปดาห์
