เพชรพระอุณาโลมแห่งองค์พระแก้วมรกต พระราชศรัทธาในรัชกาลที่ ๔
พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร หรือที่พุทธศาสนิกชนเรียกกันโดยทั่วไปว่า “พระแก้วมรกต” เป็นพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของไทย ประดิษฐานอยู่ภายในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในพระบรมมหาราชวัง นอกจากความงดงามขององค์พระพุทธปฏิมาและเครื่องทรงประจำฤดูแล้ว ยังมีสิ่งสำคัญอีกประการหนึ่งประดับอยู่บริเวณกึ่งกลางพระนลาฏ นั่นคือ “เพชรพระอุณาโลม”
ในปีพุทธศักราช ๒๓๙๗ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงถวายนมัสการ ทรงสรงน้ำ และทรงเปลี่ยนเครื่องทรงพระแก้วมรกต ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ในครั้งนั้นทรงทอดพระเนตรเห็นว่าเพชรซึ่งประดับเป็นพระอุณาโลมอยู่เดิมมีขนาดเล็กและไม่งดงามเท่าที่ควร
ด้วยพระราชศรัทธาอันแรงกล้า พระองค์จึงทรงถวายเพชรเม็ดใหญ่ขนาดประมาณเม็ดบัว มีมูลค่า ๖๐ ชั่ง เพื่อประดับเป็นพระพุทธอุณาโลมเม็ดใหม่แทนเพชรเม็ดเดิม การถวายเพชรครั้งนี้มิได้มีความหมายเพียงการเพิ่มความงดงามให้แก่องค์พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรเท่านั้น หากยังเป็นการถวายพุทธบูชาและสร้างสิริมงคลแก่พุทธศาสนิกชนแห่งแผ่นดินสยามอีกด้วย
เพชรที่ทรงซื้อด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์
เพชรพระราชทานซึ่งนำมาประดับเป็นพระอุณาโลมแห่งองค์พระแก้วมรกตนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดซื้อด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ มิได้ใช้เงินจากพระคลังแผ่นดิน
มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า พระองค์มีพระบรมราชโองการให้ข้าราชการในพระองค์เดินทางไปเลือกซื้อเพชรจากเมืองกัลกัตตา ประเทศอินเดีย โดยสันนิษฐานว่าอาจเป็นการเดินทางในคราวเดียวกับที่โปรดเกล้าฯ ให้พระราชสมบัติ หรือการเวก รัตนกุล เดินทางไปจัดหาเพชรสำหรับประดับส่วนยอดของพระมหาพิชัยมงกุฎ
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลเรื่องการเดินทางไปจัดซื้อเพชรพระอุณาโลมในคราวเดียวกันนี้ควรกล่าวในฐานะ “เรื่องที่เล่าสืบต่อกันมา” หรือ “ข้อสันนิษฐาน” เนื่องจากแหล่งข้อมูลต้นทางมิได้ระบุว่าเป็นข้อเท็จจริงที่มีหลักฐานยืนยันอย่างเด็ดขาด
พระอุณาโลมคืออะไร
พระอุณาโลมเป็นลักษณะมงคลซึ่งปรากฏอยู่บริเวณกึ่งกลางพระนลาฏหรือระหว่างพระขนงของพระพุทธรูป ตามคติทางพระพุทธศาสนา พระอุณาโลมมีที่มาจาก “อุณณาโลม” หรือขนอ่อนสีขาวระหว่างพระขนง ซึ่งนับเป็นหนึ่งในมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการของพระพุทธเจ้า
ในงานพุทธศิลป์ ช่างมักถ่ายทอดพระอุณาโลมออกมาเป็นจุด เครื่องหมาย หรืออัญมณีประดับบนพระนลาฏ เพื่อสื่อถึงพระปัญญาอันบริสุทธิ์ ความรู้แจ้ง และความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงไม่ควรอธิบายอย่างตรงตัวว่าเป็น “ดวงตาที่สาม” เพราะตามคติพุทธดั้งเดิม พระอุณาโลมคือลักษณะมหาบุรุษ มิใช่พระเนตรอีกดวงหนึ่ง
เพชรพระอุณาโลมที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงถวายจึงมิได้เป็นเพียงเครื่องประดับอันล้ำค่า หากยังเป็นหลักฐานแห่งพระราชศรัทธาและพระราชจริยวัตรในการทรงอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา เพชรเม็ดนี้ยังคงเปล่งประกายอยู่เหนือพระนลาฏขององค์พระแก้วมรกต เป็นเครื่องระลึกถึงพระราชกุศลอันยิ่งใหญ่ที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
แหล่งข้อมูลอ้างอิง: บทความ เพชรประดับพระอุณาโลมแห่งพระแก้วมรกต ศูนย์ข้อมูลอัญมณีและเครื่องประดับ สถาบันวิจัยและพัฒนาอัญมณีและเครื่องประดับแห่งชาติ และข้อมูลเกี่ยวกับพระอุณาโลมในฐานะพุทธลักษณะจาก กรมศิลปากร